Trawieniec u krowy – objawy chorób i leczenie

Hodowcy krów mlecznych i hodowcy bydła mięsnego mają z trawieńcem podobny problem – choroby tego jednego żołądka potrafią wywrócić całą produkcję do góry nogami. Szczególnie u krów wysokomlecznych choroby trawieńca należą do najczęstszych i najdroższych schorzeń układu pokarmowego, a pierwsze objawy są łatwe do przeoczenia. Zamiast teoretycznych opisów, warto skoncentrować się na tym, co faktycznie da się zobaczyć w oborze, jak odróżnić „zwykły brak apetytu” od problemu z trawieńcem i kiedy nie ma sensu czekać, tylko dzwonić po lekarza. Prawidłowa reakcja w pierwszych godzinach często decyduje, czy skończy się na lekkiej korekcie żywienia, czy na operacji i wysokich kosztach. Dobrze rozpoznane objawy trawieńca to po prostu mniej brakowanych krów i mniej cichych strat w stadzie.

Rola trawieńca u krowy – dlaczego jest tak newralgiczny

Trawieniec to czwarty, właściwy żołądek krowy, odpowiedzialny za trawienie przy pomocy kwasu solnego i enzymów. W przeciwieństwie do żwacza, ksiąg i czepca, w trawieńcu panuje środowisko silnie kwaśne, bardziej zbliżone do przewodu pokarmowego zwierząt jednokomorowych.

U krów mlecznych trawieniec jest szczególnie obciążony po wycieleniu, gdy pasza jest bardziej energetyczna, a pobranie suchej masy często zbyt niskie. Wtedy najłatwiej o przemieszczenie trawieńca, atonię czy wrzody. To dlatego większość problemów z trawieńcem pojawia się w pierwszych 30 dniach laktacji.

Najczęstsze choroby trawieńca u krów

Chorób trawieńca jest kilka, ale w praktyce kilka z nich powtarza się najczęściej i to na nich warto się skupić.

Przemieszczenie trawieńca (LDA i RDA)

Przemieszczenie trawieńca to sytuacja, w której wypełniony gazem trawieniec przesuwa się z typowego miejsca w prawo lub w lewo. Najczęściej występuje LDA – przemieszczenie na lewą stronę. RDA (na prawą stronę) jest rzadsze, ale zwykle groźniejsze, bo łatwo przechodzi w skręt.

Do przemieszczenia najczęściej dochodzi u krów wysokomlecznych, chudych, po ciężkim wycieleniu, przy zbyt dużej ilości pasz treściwych i słabym apetycie. W tle prawie zawsze pojawia się także stłuszczenie wątroby i ketoza.

Przemieszczony trawieniec zaburza pracę całego przewodu pokarmowego, powoduje wzdęcia, spadek pobrania paszy i produkcji mleka oraz silny dyskomfort bólowy. Nieleczony może doprowadzić do odwodnienia, zasadowicy i w końcu upadku sztuki.

Atonia i porażenie trawieńca

Atonia to osłabienie lub zatrzymanie ruchów trawieńca. Może być następstwem nagłej zmiany paszy, błędów żywieniowych, zatrucia, ciężkiego porodu czy ogólnych chorób metabolicznych.

Krowa z atonią ma słaby apetyt, trawi wolniej, często pojawiają się luźne odchody lub biegunka, spadek mleka i ogólne „zamulanie”. Objawy są mniej spektakularne niż przy przemieszczeniu, ale długotrwała atonia sprzyja właśnie przemieszczeniu trawieńca.

Wrzody trawieńca

Wrzody trawieńca to uszkodzenia błony śluzowej, czasem aż do krwawienia. Często rozwijają się skrycie, zwłaszcza przy wysokiej dawce treściwych, stresie, w okresie okołoporodowym.

Typowe objawy to:

spadek apetytu i mleczności,
bólowe reakcje przy ucisku brzucha,
ciemny, smolisty kał (przy krwawiących wrzodach),
bladość błon śluzowych przy większej utracie krwi.

Wrzody mogą prowadzić do perforacji ściany trawieńca i zapalenia otrzewnej, co ma zwykle ciężki przebieg i wymaga natychmiastowej interwencji.

Przeładowanie i kwasica trawieńca

Przy nagłym podaniu dużej ilości zboża lub bardzo kwaśnych pasz może dojść do przeładowania i kwasicy trawieńca. Duże ilości łatwo fermentujących węglowodanów zakłócają równowagę, wytwarza się nadmiar kwasu, dochodzi do podrażnień i zaburzeń pracy trawieńca.

Objawy bywają gwałtowne: ból, brak apetytu, czasem kolka, nagły spadek mleka, wzdęcia. W ciężkich przypadkach występuje odwodnienie i objawy ogólnoustrojowe.

Objawy problemów z trawieńcem – na co zwracać uwagę w oborze

W praktyce liczy się wychwycenie pierwszych sygnałów. Choroby trawieńca bardzo rzadko zaczynają się „z hukiem”. Najczęściej krowa najpierw „lekko nie domaga”, a dopiero potem przychodzi wyraźne załamanie.

Najbardziej typowe objawy w codziennym oglądzie stada

Przy problemach z trawieńcem zwykle pojawia się kombinacja kilku objawów:

Spadek apetytu – krowa zostawia paszę, wybiera tylko smaczniejsze kąski, z czasem prawie nic nie je.
Spadek mleka – nagły, często 20–40% w ciągu 1–3 dni.
Zmiana zachowania – krowa stoi osobno, mniej przeżuwa, częściej leży lub przeciwnie – nie może znaleźć wygodnej pozycji.
Suchy, matowy kał lub przeciwnie – biegunka, czasem z domieszką krwi przy wrzodach.
Wzdęcie brzucha, szczególnie charakterystyczne uwypuklenie po lewej stronie (choć nie zawsze).

Dodatkowo dochodzą objawy, które łatwiej wychwycić przy bliższym badaniu: suchy pysk, zapadnięte gałki oczne (odwodnienie), cichy lub nieobecny odgłos przeżuwania, brak odbijania. Lekarz weterynarii przy osłuchiwaniu i opukiwaniu może stwierdzić typowy metaliczny „ping”, bardzo charakterystyczny dla przemieszczenia trawieńca.

Silne podejrzenie przemieszczenia trawieńca powinno się pojawić, gdy krowa w pierwszych 2 tygodniach po wycieleniu nagle traci mleko, gorzej je, a w tle pojawia się ketoza lub stłuszczenie wątroby.

Diagnostyka chorób trawieńca – co realnie robi się w oborze

Podstawą jest dobra obserwacja krowy i wywiad żywieniowy: kiedy wycielenie, jakie zmiany w dawce, czy wcześniej były problemy metaboliczne. Sam opis objawów często już zawęża podejrzenie do trawieńca.

Lekarz weterynarii zwykle wykonuje:

osłuchiwanie i opukiwanie ściany brzucha w poszukiwaniu „pingów” gazu,
badanie rektalne – ocena położenia żołądków i jelit,
ocenę nawodnienia, tętna, oddechu, temperatury,
badania krwi – elektrolity, ciała ketonowe, parametry wątroby (przy podejrzeniu powikłań).

W dużych gospodarstwach coraz częściej wykorzystuje się także USG do lokalizacji trawieńca i oceny innych narządów jamy brzusznej. Pozwala to odróżnić np. zwykłe LDA od skrętu czy perforacji z zapaleniem otrzewnej.

Leczenie przemieszczenia trawieńca

Przemieszczenie trawieńca to schorzenie, gdzie czas reagowania ma ogromne znaczenie. Im wcześniej zostanie wykryte, tym większa szansa na mniej inwazyjne metody.

Metody zachowawcze (bezoperacyjne)

W niektórych przypadkach LDA, szczególnie wykrytych wcześnie, możliwe jest leczenie zachowawcze. Stosuje się wtedy:

Przetaczanie krowy („rolling”) – odpowiednia procedura układania i obracania krowy w celu przywrócenia trawieńca na prawidłowe miejsce.
Wlew elektrolitów i płynów – w celu wyrównania odwodnienia i zaburzeń kwasowo-zasadowych.
Leki pobudzające motorykę przewodu pokarmowego.
Korekta dawki pokarmowej – zwłaszcza ograniczenie treściwych i poprawa struktury paszy objętościowej.

Metody zachowawcze mają swoje ograniczenia. U części krów dochodzi do nawrotów, szczególnie gdy nie zostanie poprawione żywienie i kondycja zwierzęcia. W praktyce często traktuje się je jako rozwiązanie przejściowe lub pomocnicze.

Leczenie operacyjne i rokowanie

Standardem w wielu stadach dużych krów mlecznych jest chirurgiczne przyszycie trawieńca w prawidłowej pozycji. Zabieg wykonywany jest najczęściej w znieczuleniu miejscowym, w stojącej pozycji krowy.

Przy typowym LDA, z szybką interwencją i dobrą ogólną kondycją krowy, rokowanie jest zwykle dobre. Dużo gorzej wyglądają przypadki RDA ze skrętem, z silnym odwodnieniem, wstrząsem czy martwicą ściany trawieńca – tam nawet szybka operacja nie zawsze ratuje zwierzę.

Po zabiegu bardzo ważna jest:

– kontrola bólu i nawodnienia,

– stopniowe wprowadzanie paszy,

– ścisła obserwacja apetytu, przeżuwania i kału przez pierwsze dni.

Najczęstszym powodem niepowodzeń po udanym zabiegu trawieńca jest brak poprawy żywienia i kondycji krów zasuszonych oraz świeżo wycielonych – trawieniec da się „naprawić”, ale jeśli dawka zostaje ta sama, problem wraca w kolejnych laktacjach.

Leczenie innych chorób trawieńca

Atonia trawieńca wymaga przede wszystkim usunięcia przyczyny (błąd żywieniowy, zatrucie, choroba ogólna), nawodnienia i leków prokinetycznych. Często wprowadza się też czasową głodówkę z dostępem do wody, a następnie ostrożny powrót do paszy objętościowej dobrej jakości.

Przy wrzodach trawieńca stosuje się leki osłaniające błonę śluzową, preparaty wiążące kwas, odpowiednią korektę dawki (mniej treściwych, więcej dobrej jakości włókna), suplementację witamin z grupy B i mikroelementów. Przy krwawiących wrzodach dochodzi czasem konieczność przetoczenia płynów, a rokowanie bywa ostrożne.

Kwasica i przeładowanie trawieńca wymagają pilnego działania: płyny, wyrównanie elektrolitów, czasem płukanie przewodu pokarmowego, środki buforujące, a w ciężkich przypadkach również interwencji chirurgicznej. Zdarza się, że przy bardzo ciężkiej kwasicy decyzja o brakowaniu jest ekonomicznie uzasadniona.

Profilaktyka – jak ograniczyć choroby trawieńca w stadzie

Nawet najlepsze leczenie nie zastąpi porządnej profilaktyki. Praktyka pokazuje, że tam, gdzie choroby trawieńca są codziennością, zazwyczaj problem leży w żywieniu i zarządzaniu okresem okołoporodowym.

Najważniejsze elementy profilaktyki:

Prawidłowa kondycja krów zasuszonych – unikanie zbyt otłuszczonych sztuk (BCS powyżej 3,5), które są bardziej narażone na stłuszczenie wątroby i przemieszczenia trawieńca.
Stabilna dawka pokarmowa – bez nagłych skoków ilości treściwych, z odpowiednią ilością włókna efektywnego (siano, słoma, dobrej jakości sianokiszonka).
Dobre przejście z dawki zasuszeniowej na laktacyjną – stopniowe zwiększanie energii przed porodem, a nie „z dnia na dzień” po wycieleniu.
Kontrola ketozy – regularne testowanie świeżo wycielonych krów, szybkie korygowanie przypadków subklinicznych.
Wygoda i brak stresu – odpowiednie legowiska, miejsce przy stole paszowym, minimalizacja przeganiania i nagłych zmian grup.

Dodatkowo warto systematycznie obserwować świeżo wycielone krowy: mierzyć pobranie paszy, monitorować mleczność i zachowanie. Wyłapanie „podejrzanych” sztuk w pierwszych 2–3 dniach laktacji często pozwala zareagować zanim dojdzie do pełnoobjawowego przemieszczenia trawieńca.

Podsumowując, trawieniec u krowy to niewielki, ale niezwykle newralgiczny fragment układu pokarmowego. Dobra znajomość typowych objawów, szybka reakcja i sensowna profilaktyka żywieniowa przekładają się bezpośrednio na mniej brakowanych krów, niższe koszty leczenia i stabilniejszą produkcję w każdym stadzie.