Cechy rolnictwa ekologicznego – zasady i wymagania

Świadome, wymagające, opłacalne – tak w skrócie można opisać rolnictwo ekologiczne. Wymagające, bo każda decyzja polowa i budynkowa musi zmieścić się w konkretnych przepisach i zasadach. Dla wielu gospodarstw to szansa na wyższe dopłaty, stabilny rynek zbytu i większą niezależność od chemii, ale tylko wtedy, gdy ekologiczność nie kończy się na wniosku o dofinansowanie.

Czym w praktyce jest rolnictwo ekologiczne

Rolnictwo ekologiczne w dokumentach wygląda ładnie, ale w praktyce oznacza bardzo konkretne decyzje na polu i w budynkach. To nie jest „rolnictwo bez chemii”, tylko system gospodarowania z jasno opisanymi zasadami, kontrolowany przez zewnętrzną jednostkę certyfikującą.

Podstawą jest zamknięty obieg materii: produkcja roślinna powiązana z produkcją zwierzęcą, nacisk na próchnicę, płodozmian i profilaktykę, a nie gaszenie pożarów środkami „z butelki”. W efekcie gospodarstwo ekologiczne jest zwykle bardziej „rozpisane na papierze” niż konwencjonalne – plan płodozmianu, ewidencja zabiegów, źródła pasz, pochodzenie materiału siewnego.

Podstawowe zasady i ograniczenia w gospodarstwie ekologicznym

Rolnictwo ekologiczne opiera się na rozporządzeniach UE (obecnie głównie rozporządzenie (UE) 2018/848 i akty wykonawcze) oraz krajowych przepisach. W praktyce rolnika interesują przede wszystkim zasady, których nie da się „obejść” bez ryzyka utraty dopłat i certyfikatu.

Zakaz stosowania syntetycznych nawozów mineralnych – dozwolone są nawozy naturalne, kompost, obornik, niektóre wapna i ograniczona grupa nawozów dopuszczonych w rolnictwie eko.
Ograniczone środki ochrony roślin – tylko preparaty z listy dopuszczonych do rolnictwa ekologicznego oraz metody niechemiczne.
Obowiązkowy płodozmian – duży udział roślin motylkowych, międzyplonów, roślin okrywowych; monokultura praktycznie odpada.
Zakaz GMO – dotyczy zarówno materiału siewnego, jak i pasz.
Gospodarka nawozami organicznymi – limity dawek, okresy wywozu, wymogi przechowywania obornika i gnojowicy.

Dla gospodarstw z produkcją zwierzęcą dochodzą zasady dobrostanu i żywienia:

Powierzchnia i dostęp do wybiegów – konkretne normy m²/szt. zależnie od gatunku.
Pasze ekologiczne – docelowo większość pasz musi być eko, często z własnego gospodarstwa lub regionu.
Ograniczone leczenie antybiotykami – obowiązek wydłużenia okresów karencji, pierwszeństwo metod profilaktycznych.

Te ograniczenia są kluczowe przy planowaniu dopłat. Wchodząc w system ekologiczny, trzeba założyć, że nawet jedna „konwencjonalna” decyzja (np. oprysk syntetycznym herbicydem) może przekreślić płatności za dany rok, a czasem i dłużej.

Najważniejsza zasada finansowa: nie ma certyfikatu ekologicznego – nie ma dopłat ekologicznych, nawet jeśli w praktyce gospodarstwo „niczym chemicznym nie jechało”.

Okres konwersji – przejście na rolnictwo ekologiczne

Przed pełnym statusem „eko” występuje etap przejściowy, czyli okres konwersji. To czas, kiedy trzeba już spełniać wymogi ekologiczne, ale jeszcze nie można sprzedawać produktów jako „eko” ani nie ma pełnych możliwości korzystania z dopłat w niektórych działaniach rynkowych.

Standardowo okres konwersji trwa:

2 lata – dla użytków rolnych (np. zboża, pasze),
3 lata – dla upraw wieloletnich (sady, plantacje jagodowe).

W dopłatach ekologicznych okres konwersji ma znaczenie: stawki są często zróżnicowane dla powierzchni w konwersji i powierzchni już objętych pełnym certyfikatem. Warto przy planowaniu z ARiMR i jednostką certyfikującą dokładnie policzyć, w których latach i na jakich działkach będzie to najbardziej opłacalne.

Wymagania formalne i certyfikacja

Rolnictwo ekologiczne jest tak „ekologiczne”, jak dobra jest dokumentacja. Bez porządnych papierów nawet wzorowo prowadzone pole nie przejdzie kontroli.

Etapy certyfikacji gospodarstwa ekologicznego

Procedura wygląda podobnie w całym kraju, bo wynika z przepisów UE i krajowych.

Po pierwsze, konieczne jest zgłoszenie gospodarstwa do wybranej jednostki certyfikującej. W Polsce działa kilka upoważnionych jednostek, ich aktualna lista znajduje się na stronach GIJHARS. Wybór warto przemyśleć pod kątem doświadczenia z daną produkcją (warzywa, sadownictwo, bydło, drób).

Po podpisaniu umowy jednostka przeprowadza pierwszą kontrolę. Oceniane są m.in.:

struktura zasiewów i faktyczne użytkowanie gruntów,
stan budynków i wybiegów,
sposób przechowywania nawozów i środków produkcji,
dotychczasowe faktury na nawozy, środki ochrony, pasze.

Kolejny etap to wydanie decyzji o rozpoczęciu okresu konwersji. Od tego momentu każde działanie w gospodarstwie musi być zgodne z zasadami rolnictwa ekologicznego. Kontrole odbywają się co najmniej raz w roku, czasem częściej (kontrole niezapowiedziane).

Po zakończeniu konwersji i pozytywnych kontrolach gospodarstwo dostaje certyfikat rolnictwa ekologicznego, wydawany na określony czas i odnawiany corocznie. Ten dokument jest niezbędny zarówno przy sprzedaży produktów jako eko, jak i przy rozliczaniu dopłat ekologicznych.

Dokumentacja i obowiązki wobec kontrolujących

Nawet małe gospodarstwo ekologiczne musi prowadzić podstawowe ewidencje. W praktyce wymagane są m.in.:

Ewidencja zabiegów polowych – siew, nawożenie, uprawki, środki ochrony (również te dopuszczone w eko).
Ewidencja zakupów i sprzedaży – faktury na nasiona, nawozy, pasze, sprzedaż płodów rolnych.
Plany i realizacja płodozmianu – szczególnie ważne przy większych areałach.
Dane o pogłowiu i żywieniu – przy produkcji zwierzęcej.

Kontroler jednostki certyfikującej nie tylko „zagląda w papiery”, ale też porównuje zapisy z tym, co widać na polu i w budynkach. Niespójności (np. brak faktur na pasze przy dużej obsadzie zwierząt) zawsze budzą podejrzenia i potrafią się skończyć ograniczeniem lub cofnięciem certyfikatu, a tym samym problemami w rozliczeniu dopłat.

Planowanie gospodarstwa ekologicznego – produkcja i organizacja

Żeby rolnictwo ekologiczne „spinało się” ekonomicznie i formalnie, warto zacząć od dobrego planu. Przypadkowe przejście „na eko” tylko dla dopłat zwykle kończy się rozczarowaniem.

Podstawą jest dobrze przemyślany płodozmian. W ekologii zwłaszcza liczą się rośliny motylkowe (łubin, groch, koniczyny, lucerna) oraz międzyplony, bo to one „robią” część nawożenia i ograniczają chwasty. Zazwyczaj opłaca się mieć kilka działek nastawionych na produkcję pasz wysokiej jakości, szczególnie jeśli w gospodarstwie są zwierzęta.

Warto policzyć realne plony w warunkach ekologicznych. W pierwszych latach po rezygnacji z nawozów mineralnych i środków ochrony spadki plonów są normalne. Dopiero po 2–4 latach, przy dobrze prowadzonym płodozmianie i nawożeniu organicznym, sytuacja się stabilizuje. Dopłaty ekologiczne mają w tym czasie zamortyzować część strat.

Osobny temat to zbyt produktów ekologicznych. Jeśli celem jest sprzedaż jako eko, trzeba zawczasu rozejrzeć się za odbiorcami: skupami, przetwórniami, sklepami ze zdrową żywnością. Nie każdy region ma rozwiniętą sieć skupu produktów ekologicznych i może się okazać, że zboże „eko” idzie ostatecznie w cenie konwencjonalnego. Wtedy dopłaty są często jedyną realną różnicą finansową.

Rolnictwo ekologiczne a dopłaty i dofinansowania

System dopłat do rolnictwa ekologicznego funkcjonuje w ramach Wspólnej Polityki Rolnej i krajowego Planu Strategicznego. Z punktu widzenia rolnika najważniejsze są płatności:

za produkcję ekologiczną (uprawy, TUZ, sady, warzywa),
w ramach ekoschematów – np. „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi” (część praktyk dobrze łączy się z eko),
inwestycyjne – wsparcie modernizacji gospodarstw ekologicznych, przetwórstwa, magazynowania.

Najważniejsze wymagania przy dopłatach ekologicznych

Wnioski o dopłaty ekologiczne składa się co roku, razem z wnioskiem o płatności bezpośrednie, najczęściej przez eWniosekPlus. Kluczowe są trzy elementy:

Spójność powierzchni – to, co zgłaszane jest do dopłat eko, musi zgadzać się z tym, co widnieje w systemie jednostki certyfikującej.
Utrzymanie wymogów przez cały rok – pojedyncze naruszenie (np. użycie niedozwolonego środka) może wykluczyć daną działkę z płatności.
Terminowość i kompletność dokumentów – ARiMR wymaga aktualnych certyfikatów/zaświadczeń z jednostek certyfikujących.

Przy planowaniu dopłat warto pamiętać, że stawki są zróżnicowane w zależności od rodzaju upraw, okresu (konwersja / pełne eko) i zobowiązań. Nie ma sensu „na siłę” wciągać do ekologi działek, które w praktyce trudno będzie prowadzić zgodnie z zasadami (np. pola co roku zalewane, wymagające ostrych środków ochrony).

Najczęstsze problemy i pułapki w rolnictwie ekologicznym

Najczęściej pojawia się problem „zderzenia” starych nawyków z nowymi wymogami. Drobne decyzje, które w konwencji są naturalne, w ekologii potrafią mieć konsekwencje finansowe.

Typowe pułapki:

Brak konsekwencji w całym gospodarstwie – stosowanie „na boku” konwencjonalnych środków na części pól, które formalnie zgłoszone są do ekologi.
Niewydolny płodozmian – za mało roślin motylkowych, co prowadzi do spadku żyzności, problemów z chwastami i słabymi plonami.
Bagatelizowanie dokumentacji – „pamięta się w głowie”, a przy kontroli brakuje zapisów, faktur, potwierdzeń.
Źle policona ekonomia – zbyt optymistyczne założenia co do plonów lub cen skupu, bez uwzględnienia okresu konwersji.

Rolnictwo ekologiczne nie jest dla każdego gospodarstwa, ale tam, gdzie ziemia, struktura produkcji i organizacja pracy na to pozwalają, może być realnym wzmocnieniem finansowym – pod warunkiem, że od początku traktuje się je jako cały system gospodarowania, a nie tylko źródło dodatkowej dopłaty.