Jak powstaje jajko u kury?
Kura znosi jajko, choć w stadzie nie ma koguta. Gdy dochodzi do zapłodnienia, zmienia się możliwość rozwoju zarodka, ale sam proces budowania jajka przebiega niemal tak samo. Powstanie jajka trwa zwykle około 24–26 godzin, a najwięcej czasu zajmuje wytworzenie skorupy. Żółtko dojrzewa jednak znacznie wcześniej, jeszcze w jajniku. Prześledzenie tej drogi pozwala zrozumieć, skąd biorą się białko, błony i skorupa oraz dlaczego kura nie zawsze znosi jedno jajko dziennie.
Gdzie powstaje jajko u kury?
Układ rozrodczy kury jest asymetryczny. Zwykle działa tylko lewy jajnik i lewy jajowód, natomiast narządy po prawej stronie pozostają szczątkowe. W jajniku dojrzewają komórki jajowe otoczone zapasem substancji odżywczych, czyli przyszłe żółtka. Jajowód odpowiada za dołożenie kolejnych warstw jajka.
Nie jest to więc proces podobny do napełniania gotowej skorupki. Najpierw uwalniane zostaje żółtko, później otacza je białko, następnie powstają błony podskorupowe, a dopiero na końcu twarda osłona. Każdy odcinek jajowodu ma inne zadanie.
Jak żółtko dojrzewa w jajniku?
Od małego pęcherzyka do owulacji
W jajniku znajdują się pęcherzyki na różnych etapach rozwoju. Największe przypominają kiść żółtych kulek o różnej średnicy. Dzięki temu kolejne żółtka mogą dojrzewać jedno po drugim, bez rozpoczynania całego procesu od zera po każdym zniesieniu jajka.
Żółtko gromadzi przede wszystkim tłuszcze i białka potrzebne ewentualnemu zarodkowi. Znaczna część tych składników powstaje w wątrobie, skąd trafia z krwią do jajnika. W końcowym okresie dojrzewania pęcherzyk szybko się powiększa. Jego intensywny wzrost trwa zwykle około tygodnia do kilkunastu dni, zależnie od kondycji i cech kury.
Barwa żółtka zależy głównie od barwników obecnych w paszy, zwłaszcza karotenoidów. Pokarm zawierający odpowiednie rośliny lub dodatki paszowe może nadać mu mocniejszy kolor. Ciemnopomarańczowe żółtko nie jest jednak samo w sobie dowodem, że jajko ma więcej wszystkich składników odżywczych albo że zostało zapłodnione.
Gdy pęcherzyk osiąga dojrzałość, pęka w wyznaczonym miejscu i uwalnia żółtko. To owulacja. Żółtko, otoczone delikatną błoną żółtkową, zostaje przechwycone przez lejek jajowodu. Na jego powierzchni znajduje się tarczka zarodkowa — niewielki obszar, z którego po zapłodnieniu może rozpocząć się rozwój zarodka.
Jak powstają białko, błony i skorupa?
Pierwszym odcinkiem jajowodu jest lejek. Żółtko przebywa w nim krótko, zwykle kilkanaście minut. Właśnie tutaj może dojść do zapłodnienia, jeżeli w drogach rodnych kury znajdują się żywe plemniki. Później dobudowywane osłony utrudniają już dostęp do komórki jajowej.
Następnie żółtko przechodzi do części białkotwórczej jajowodu. Przez mniej więcej 3 godziny odkładane są wokół niego kolejne warstwy białka. Białko dostarcza wody i białek, amortyzuje wstrząsy oraz współtworzy ochronę przed drobnoustrojami. Podczas tego etapu powstają również struktury, z których formują się skrętki białkowe, nazywane chalazami.
W kolejnym odcinku, czyli cieśni, tworzą się dwie błony podskorupowe. Zajmuje to zwykle około godziny. Błony można zobaczyć podczas obierania ugotowanego jajka: to cienkie, elastyczne warstwy znajdujące się tuż pod skorupą. Stanowią dodatkową barierę ochronną i podłoże dla odkładanych później składników mineralnych.
Dlaczego budowanie skorupy trwa najdłużej?
Jajko trafia następnie do części skorupotwórczej, nazywanej też macicą. Pozostaje tam zwykle 18–20 godzin. Początkowo zwiększa się jego uwodnienie i ustala ostateczny kształt, a później intensywnie narasta mineralna osłona. To najdłuższy etap całej drogi przez jajowód.
Skorupa składa się przede wszystkim z węglanu wapnia. Wapń dociera do gruczołu skorupowego wraz z krwią. Pochodzi z paszy, a częściowo także z rezerw kostnych kury. Dlatego długotrwałe niedobory żywieniowe mogą odbijać się zarówno na jakości jaj, jak i na stanie jej szkieletu.
Skorupa nie jest szczelnym pancerzem. Zawiera liczne pory, przez które może zachodzić wymiana gazowa. Ma to znaczenie dla rozwijającego się zarodka, ale pozwala też na stopniową utratę wody z przechowywanego jajka. Pod koniec formowania osłony odkładane są również barwniki, choć ich rozmieszczenie zależy od genetycznych cech kury.
Na powierzchni powstaje cienka warstwa ochronna — kutykula. Ogranicza przenikanie drobnoustrojów przez pory. Gotowe jajko przechodzi przez pochwę i kloakę, po czym zostaje zniesione. Cała droga odbywa się dzięki skoordynowanej pracy mięśni jajowodu i regulacji hormonalnej.
Brązowa skorupa nie jest z zasady zdrowsza ani mocniejsza od białej. Jej kolor wynika przede wszystkim z cech genetycznych kury, a nie z obecności koguta czy wartości odżywczej jajka.
Czy do powstania jajka potrzebny jest kogut?
Kogut nie jest potrzebny do znoszenia jaj. Jest potrzebny do ich naturalnego zapłodnienia. Kura produkuje żółtka i buduje wokół nich kolejne warstwy niezależnie od tego, czy doszło do krycia. Dlatego stado złożone wyłącznie z kur może regularnie dostarczać jaj do spożycia.
Po kryciu plemniki mogą przez pewien czas pozostawać żywe w specjalnych strukturach dróg rodnych. Z tego powodu nie każde zapłodnione jajko musi być skutkiem krycia bezpośrednio poprzedzającego jego powstanie. Samo zapłodnienie nie oznacza też, że w zniesionym jajku znajduje się już ukształtowane pisklę. Do dalszego rozwoju potrzebne są odpowiednie warunki inkubacji.
Białe, skręcone „sznureczki” widoczne przy żółtku to chalazy, które pomagają utrzymać je we właściwym położeniu. Nie są zarodkiem ani oznaką zepsucia.
Dlaczego kura nie znosi jajka codziennie?
Skoro wytworzenie jednego jajka zajmuje zwykle nieco więcej niż dobę, pora znoszenia może stopniowo się przesuwać. Cykl rozrodczy jest przy tym powiązany z rytmem dnia i nocy. Po serii zniesionych jaj może wystąpić przerwa — nie musi to oznaczać choroby.
Na częstotliwość nieśności wpływają przede wszystkim:
- wiek i genetyka — kury różnią się potencjałem nieśnym, a z wiekiem produkcja zwykle spada;
- długość dnia — światło uczestniczy w regulacji hormonalnej rozrodu;
- żywienie i dostęp do wody — niedobory ograniczają produkcję i pogarszają jakość jaj;
- pierzenie, kwoczenie, stres i choroby — mogą czasowo ograniczać albo zatrzymywać nieśność.
Nie każda przerwa wymaga interwencji. Nagły spadek nieśności połączony z osowiałością, brakiem apetytu lub problemami z poruszaniem się wymaga jednak sprawdzenia warunków utrzymania i konsultacji weterynaryjnej.
Skąd biorą się dwa żółtka albo miękka skorupa?
Jajko z dwoma żółtkami powstaje najczęściej wtedy, gdy dwa żółtka zostają uwolnione w krótkim odstępie i wspólnie otoczone białkiem oraz skorupą. Zdarza się to szczególnie u młodych kur, których rytm owulacji dopiero się stabilizuje. Takie jajko zwykle nadaje się do spożycia na tych samych zasadach co pozostałe, jeśli jest świeże i prawidłowo przechowywane.
Jajko w samej błonie lub z bardzo cienką skorupą oznacza, że mineralna osłona nie powstała prawidłowo. Przyczyną może być niedojrzałość układu rozrodczego, stres, zaburzenia żywienia albo choroba. Pojedynczy przypadek nie przesądza o poważnym problemie, lecz powtarzające się nieprawidłowości wymagają oceny żywienia i zdrowia stada.
Niewielka plamka krwi zazwyczaj pochodzi z drobnego naczynia, które pękło podczas owulacji lub formowania jajka. Nie świadczy o zapłodnieniu. Wygląd jajka potrafi więc wiele powiedzieć o jego powstawaniu, ale nie każda nietypowa cecha oznacza chorobę kury.
